Καὶ μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν, ἀλλὰ ῥῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ πονηροῦ

Το τελευταίο αίτημα της Κυριακής Προσευχής λέει: καὶ μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν, ἀλλὰ ῥῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ πονηροῦ (Mτ. 6, 13). Από πολύ νωρίς ήδη αυτό το αίτημα οδήγησε σε παρεξηγήσεις και δέχτηκε κάθε λογής ερμηνείες. Κατ’ αρχάς, ποιο είναι τυχόν το νόημα του μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς; Είναι πιθανόν να ευθύνεται ο ίδιος ο Θεός για τους πειρασμούς μας, να μας στέλνει τα βάσανα, τις δοκιμασίες, τους πειρασμούς και τις αμφιβολίες που πλημμυρίζουν τη ζωή μας και την καθιστούν τόσο συχνά ανυπόφορη; Ή μήπως ο Θεός μας βασανίζει τουλάχιστον για χάρη του τελικού μας φωτισμού και της σωτηρίας μας;

Ακόμα, ποιος είναι ο «πονηρός» από τον οποίο ζητούμε να λυτρωθούμε; Αυτή η έκφραση συχνά μεταφραζόταν και ακόμα μεταφράζεται [στα αγγλικά] απλά ως το πονηρό [το κακό (evil)], ενώ η γενική του πρωτοτύπου επιτρέπει να το εκλάβουμε είτε ως αρσενικό είτε ως ουδέτερο.

Σε κάθε περίπτωση, ποια είναι η προέλευση αυτού του πονηρού (κακού); Αν ο Θεός υπάρχει αληθινά, τότε γιατί θριαμβεύει το κακό και γιατί κερδίζουν οι πονηροί άνθρωποι; Και γιατί η παρουσία της δύναμης του πονηρού είναι πολύ πιο εμφανής από την παρουσία της δύναμης του Θεού; Αν υπάρχει Θεός, πώς τα επιτρέπει όλα αυτά; Και αν, ας πούμε, ο Θεός αποφασίσει να με σώσει, τότε γιατί δεν σώζει και άλλους γύρω μου που πεθαίνουν και μάλιστα με τέτοια φοβερά βάσανα;

Ας παραδεχτούμε ότι αυτά τα ερωτήματα δεν μπορούν ν’ απαντηθούν εύκολα. Ή, ακριβέστερα, δεν μπορούν ν’ απαντηθούν καθόλου, αν αναζητούμε μια απάντηση που να αποτελείται από μια ορθολογική, έξυπνη, «αντικειμενική» όπως λένε διατύπωση. Όλες οι απόπειρες στο θέμα της θεοδικίας, δηλαδή της ορθολογικής εξήγησης της ύπαρξης του κακού στον κόσμο υπό την παρουσία ενός παντοδύναμου Θεού, έχουν αποδειχθεί ανεπιτυχείς και μη πειστικές. Μια από τις ισχυρότερες ανασκευές τέτοιων εξηγήσεων παραμένει η περίφημη απάντηση του Ιβάν Καραμάζοφ στον Ντοστογιέφσκι: «Αν η μελλοντική ευτυχία οικοδομηθεί στα δάκρυα ενός παιδιού, να μου λείψει μια τέτοια ευτυχία».

Τι μπορεί όμως να ειπωθεί;

Εδώ μπορεί κανείς ν’ αρχίσει να ξετυλίγει το νόημα ή τυχόν την εσωτερική δύναμη της Κυριακής Προσευχής, καὶ μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν, ἀλλὰ ῥῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ πονηροῦ. Γιατί, αρχικά, το κακό έρχεται σε μας ακριβώς ως πειρασμός, ως αμφιβολία, ως η διάλυση της πίστης˙ η νίκη του σκότους, του κυνισμού και η αδυναμία στην ψυχή μας.

Η φοβερή δύναμη του κακού δεν βρίσκεται στο ίδιο το κακό, αλλά στο ότι καταστρέφεται η πίστη μας στην καλοσύνη, και διαμορφώνουμε την πεποίθηση ότι το καλό είναι ισχυρότερο από το κακό. Αυτό είναι το νόημα του πειρασμού. Κι ακόμα και η ίδια η απόπειρα να εξηγήσουμε το κακό μεταχειριζόμενοι λογικά επιχειρήματα, να το νομιμοποιήσουμε, αν μπορεί να το πει κανείς έτσι, είναι ακριβώς ο ίδιος πειρασμός, είναι η εσωτερική παράδοση στο κακό. Γιατί η χριστιανική στάση προς το κακό συνίσταται ακριβώς στην κατανόηση ότι το κακό δεν έχει εξήγηση, ούτε δικαίωση, ούτε βάση, ότι είναι η πηγή της εξέγερσης ενάντια στον Θεό, η έκπτωση από τον Θεό, η ρήξη με την πληρότητα της ζωής, και ότι ο Θεός δεν μας δίνει εξηγήσεις για το κακό, αλλά δύναμη για να το αντιπαλέψουμε και ισχύ για να το υπερνικήσουμε. Και πάλι, αυτή η νίκη δεν έγκειται στην ικανότητα να κατανοήσουμε και να εξηγήσουμε το κακό, αλλά στην ικανότητα να το αντιμετωπίσουμε με όλη τη δύναμη της πίστεως, με όλη τη δύναμη της ελπίδας, με όλη τη δύναμη της αγάπης. Γιατί με την πίστη, την ελπίδα και την αγάπη ξεπερνιούνται οι πειρασμοί, αυτά συνιστούν την απάντηση στον πειρασμό, τη νίκη επί των πειρασμών και συνεπώς τη νίκη επί του πονηρού.

Εδώ έγκειται η νίκη του Χριστού, Εκείνου του οποίου ολόκληρη η ζωή ήταν ένας αδιάκοπος πειρασμός. Ήταν μονίμως καταμεσής στο κακό σε όλες τις μορφές του, αρχίζοντας από τη σφαγή των αθώων νηπίων την εποχή της γέννησής Του και τελειώνοντας με φοβερή απομόνωση, προδοσία από όλους, φυσικά βασανιστήρια και έναν καταραμένο θάνατο στο σταυρό. Κατά μια έννοια τα ευαγγέλια είναι μια περιγραφή της δύναμης του κακού και της νίκης επ’ αυτού — μια αναφορά των πειρασμών του Χριστού.

Και ο Χριστός ούτε μια φορά δεν εξήγησε το κακό, και συνεπώς δεν το δικαιολόγησε και δεν το νομιμοποίησε ούτε μια φορά, αλλά συνεχώς το αντιμετώπιζε με πίστη, ελπίδα και αγάπη. Δεν κατέστρεψε το κακό, αλλά αποκάλυψε πάντως τη δύναμη για τη μάχη εναντίον του κακού και έδωσε τη δύναμη αυτή σε μας, και γι’ αυτή τη δύναμη προσευχόμαστε όταν λέμε: καὶ μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν.

Το Ευαγγέλιο λέει για τον Χριστό ότι, όταν υπέφερε μόνος Του τη νύχτα στον κήπο εγκαταλελειμμένος απ’ όλους, όταν ἤρξατο λυπεῖσθαι καὶ ἀδημονεῖν (Μτ. 26, 37), όταν όλες οι δυνάμεις του πειρασμού έπεσαν επάνω Του, ένας άγγελος ήρθε από τον ουρανό και τον ενδυνάμωσε.

Για αυτή την ίδια μυστική βοήθεια προσευχόμαστε, ώστε μπροστά στο κακό, τα βάσανα και τον πειρασμό να μην κλονιστεί η πίστη μας, να μην εξασθενήσει η ελπίδα μας, να μην στεγνώσει η αγάπη μας, να μην βασιλέψει το σκότος του κακού στις καρδιές μας και ανατροφοδοτεί το κακό. Η προσευχή μας είναι να εμπιστευθούμε τον Θεό, όπως Τον εμπιστεύθηκε ο Χριστός, για το ότι όλοι οι πειρασμοί θα συντριβούν μπροστά στη δύναμή μας.

Προσευχόμαστε ακόμα να μας απελευθερώσει ο Θεός από τον πονηρό, και εδώ δεν μας δίνεται κάποια εξήγηση αλλά άλλη μια αποκάλυψη, αυτή τη φορά για τον προσωπικό χαρακτήρα του κακού, για το πρόσωπο ως φορέα και πηγή του κακού.

Δεν υπάρχει συγκεκριμένη πραγματικότητα την οποία θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε μίσος, αλλά παρουσιάζεται σε όλη τη φοβερή δύναμή της όταν υπάρχει κάποιος που μισεί˙ δεν υπάρχει οδύνη καθαυτή, αλλά υπάρχει αυτός που υποφέρει˙ καθετί σ’ αυτόν τον κόσμο, καθετί σ’ αυτή τη ζωή είναι προσωπικό. Έτσι δεν πρόκειται για κάποιο απρόσωπο κακό αλλά για τον πονηρό. Αυτή την απελευθέρωση ζητάμε στην Κυριακή Προσευχή. Η πηγή του κακού βρίσκεται στο πονηρό πρόσωπο, και αυτό σημαίνει στο πρόσωπο στο οποίο, κατά τρόπο παράδοξο και τρομερό, το κακό αντικατέστησε το καλό, και που ζει με βάση το κακό. Ίσως εδώ, σ’ αυτά τα λόγια για τον πονηρό, να μας δίνεται η μόνη δυνατή εξήγηση για το κακό, γιατί εδώ ανακαλύπτουμε ότι δεν πρόκειται για κάποια απρόσωπη δύναμη σκορπισμένη στον κόσμο παντού, αλλά μάλλον για την τραγωδία μιας προσωπικής επιλογής, προσωπικής ευθύνης, προσωπικής απόφασης.

Και συνεπώς μόνο στο πρόσωπο και όχι σε αφηρημένες θεωρίες και ρυθμίσεις νικιέται το κακό και θριαμβεύει η καλοσύνη˙ γι’ αυτό προσευχόμαστε πρώτα απ’ όλα για μας, γιατί κάθε φορά που ξεπερνούμε τον πειρασμό είναι επειδή επιλέγουμε την πίστη, την ελπίδα, την αγάπη και όχι το σκότος του κακού.

Μια νέα τάξη αιτιότητας καθιερώνεται στον κόσμο, μια νέα δυνατότητα θριάμβου αναγγέλλεται με αυτή την προσευχή: καὶ μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν, ἀλλὰ ῥῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ πονηροῦ.

Πηγή: Πρωτοπρ. Ἀλεξάνδρου Σμέμαν